Historia wywózek Polaków na Sybir na przestrzeni dziejów – „Więzienie Narodów”

Zesłanie jako forma kary istniało w Rosji od początków XVI wieku, choć docelowym miejscem ówczesnych zsyłek nie była Syberia w dzisiejszym rozumieniu geograficznym. Należy bowiem rozróżniać zsyłki, deportacje i wysiedlenia na Syberię i „na Sybir”.

W pierwszym przypadku mówimy o zesłaniach i deportacjach na obszary ciągnące się od Uralu aż do rzeki Kołymy, włączając w to Krasnojarski Kraj i Jakucję, ograniczone od północy Oceanem Arktycznym, a od południa terytoriami Kazachstanu i Mongolii. Jeśli uwzględnimy postulaty badaczy, także rosyjskich, iż do Syberii wliczany jest Daleki Wchód, to jej wschodnią granicą będzie Ocean Spokojny. Jednak dla historyczno-geograficznego opisu Syberii pozostaniemy przy granicy na rzece Kołymie. Wg podziału administracyjnego z okresu Rosji carskiej były to ziemie guberni tobolskiej, tomskiej, jenisejskiej i irkuckiej oraz okręgi: zabajkalski, amurski, jakucki i nadmorski. Posługując się dzisiejszym podziałem administracyjnym, w większości obowiązującym w okresie zsyłek lat 30. i 40. XX wieku, Syberia obejmuje: Republikę Jakucji (Sacha), Republikę Buriacji, Republikę Tuwa, Republikę Ałtaju, Republikę Chakasji, Kraj Ałtajski, Kraj Krasnojarski, Kraj Zabajkalski, Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugrę, Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny, obwód tiumeński, obwód omski, obwód nowosybirski, obwód tomski, obwód irkucki i obwód kemerowski. Wszystkie te tereny, z wyłączeniem Jakucji, wchodzą dziś w skład Syberyjskiego Okręgu Federalnego.

W przypadku historycznego pojęcia „Sybir” mamy do czynienia z zesłaniami praktycznie do wszystkich guberni i obwodów rosyjskiego i sowieckiego imperium, wliczając do wymienionych wcześniej krain Kaukaz, Zakaukazie, stepy Kazachstanu, Ural z obwodami swierdłowskim, czelabińskim i permskim oraz Republikę Baszkirii, Republikę Komi, obwód archangielski i Turkiestan.

Kolejną kwestią jest charakter prawny zsyłek XVI-XIX wieku. Nie było nigdy jednolitych i jasno sprecyzowanych dokumentów ani rozporządzeń carskich dotyczących zesłania jako formy kary. Od samego początku jednym z najważniejszych celów zesłań był ich „kolonizatorski” charakter. Carskie imperium rozszerzając się na wschód potrzebowało ludzi do pracy i jednym ze sposobów na ich pozyskanie była przymusowa zsyłka. Oficjalnie nie traktowano tego jako typowej kary za przestępstwo, choć ta forma represji miała wszelkie tego znamiona. Sytuacja zmieniła się w XVIII wieku, zaś w 1822 roku kwestię zesłań uregulowano w specjalnej ustawie. Do tego czasu w carskim prawodawstwie istniało ponad 200 różnego rodzaju aktów prawnych dotyczących karnych i gospodarczych aspektów zsyłki. Formalnie pojecie „zesłanie”  pojawiło się w carskim prawodawstwie w 1582 roku i było niewątpliwie środkiem represji. Były różne rodzaje kar: zesłanie do więzienia, zesłanie na osiedlenie do miasta lub wybranej osady, zesłanie w celu pełnienia służby (cywilnej, duchownej i wojskowej), bądź do uprawy ziemi. Od 1649 roku wszystkie te kategorie zesłań ujęte zostały w konkretne normy prawne. Wtedy też istniały dwie zasadnicze kategorie przestępców – państwowi i stanu. W XVIII wieku zanikły te różnice i od tej chwili zesłania dotyczyły przestępców politycznych. Warto też wspomnieć, że od drugiej połowy XVII wieku na Syberię zsyłano przestępców kryminalnych skazanych na karę śmierci, fałszerzy pieniędzy wraz z rodzinami, osoby oskarżone o „włóczęgostwo”, kradzieże i „podejrzane kontakty”. Szybko wśród zesłańców znalazły się rodziny chłopskie. Ponieważ na Syberii stale brakowało rąk do pracy, większość przestępców kryminalnych kierowano na wschód, do budowy carskiego imperium.

Pierwsi Polacy trafili w głąb Rosji pod koniec XVI wieku, w wyniku wojny Rzeczypospolitej z Moskwą prowadzonej za panowania króla Stefana Batorego. 50 polskich jeńców wykorzystano do budowy Tary, miasta położonego na lewym brzegu rzeki Irtysz, w odległości 302 km od Omska. Kolejni pojechali w głąb carskiego imperium po tzw. polskiej interwencji w Rosji w okresie „wielkiej smuty” na początku XVII wieku, kiedy to siły polskie pod dowództwem hetmana Stanisława Żółkiewskiego zajęły na dwa lata Moskwę. Nie wiadomo ilu było ówczesnych zesłańców, nie wiemy też, czy wszyscy byli na pewno Polakami. Wiadomo, że w 1617 roku (w czasie wojny polsko-rosyjskiej rozpoczętej w 1609 roku i trwającej przez kolejnych dziewięć lat) „za Ural” wysłano 60 Polaków i Litwinów, którzy po kilku latach powrócili do domu. W latach 1614-1624 na Syberii znalazło się w sumie kilkuset jeńców. W rosyjskich dokumentach często spotykamy pojęcie „ludzie litewscy”, które jednak nie wskazuje jednoznacznie na narodowość zesłanego, bardziej na miejsce zamieszkania lub pobytu przed dostaniem się w rosyjską niewolę.

W czasach panowania dynastii Wazów, po licznych wojnach Rzeczypospolitej z Rosją, Rosji ze Szwecją oraz walkach o Ukrainę, wśród dziesiątków Polaków, najczęściej jeńców wziętych do niewoli, znalazł się pierwszy znany nam katolicki ksiądz Jędrzej Kaweczyński. Odbywał on karę zsyłki w Narymie i Tobolsku, gdzie w pierwszej połowie XVII wieku na pewno przebywała nieznana bliżej grupa Polaków.

Los zesłańców zależał najczęściej od miejsca zsyłki, posiadanych umiejętności, poziomu wykształcenia oraz przypadku. Dzięki umiejętności czytania i pisania oraz wiedzy specjalistycznej z zakresu danej dziedziny wielu z nich objęło z czasem szereg stanowisk w lokalnej administracji i handlu. Niektórzy kierowali wyprawami badawczymi penetrującymi najdalsze regiony carskiego imperium docierając do brzegów Oceanu Spokojnego. Znamy nazwisko jednego z tych badaczy, zesłanego w 1621 roku – Samsona Nowackiego, który poprowadził szereg wypraw nad Lenę i Jenisiej. Z kolei Adam Kamieński-Dłużyk, wzięty do niewoli przez wojska rosyjskie w 1660 roku nad rzeką Bania, zesłany na Kołymę, w trakcie pobytu na Syberii dotarł w dorzecze rzeki Leny oraz nad Amur. Pełnił też w latach 1664–1668 funkcję nadzorcy więzienia w Jakucku. Na mocy rozejmu andruszowskiego z 1667 roku (kończącym wojnę polsko-rosyjską prowadzoną od 1658 roku) powrócił do Polski i opisał swój pobyt na zesłaniu. W jego Dyaryuszu więzienia moskiewskiego, miast i miejsc znalazły się pierwsze w historii Polski informacje geograficzne i etnograficzne tego rejonu Syberii.

Created by: twitter website widget