Przebieg masowych sowieckich akcji przesiedleńczych z lat 1940 – 1941

10 lutego 1940 roku we wczesnych godzinach rannych wyznaczone uprzednio zespoły operacyjne przystąpiły do wykonywania postanowień zatwierdzonych przez Radę Komisarzy Ludowych ZSRS 29 grudnia 1939 roku. Operacja zakończyła się formalnie tego samego dnia wieczorem. Z „Zachodniej Ukrainy” deportowano w sumie 89 062 osoby (17 206 rodzin) zaś z „Zachodniej Białorusi” 50 732 osoby (9 584 rodziny). W trakcie akcji załadowano do wagonów i wysłano w drogę (zgodnie z dokumentami sowieckimi) 139 794 osoby (26 790 rodzin). Dane Wojsk Konwojowych NKWD (Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRS) różnią się nieznacznie i mówią o 139 068 osobach, z czego z „Zachodniej Białorusi” deportować miano 50 683, z „Zachodniej Ukrainy” 88 385. Na miejsce przymusowego osiedlenia przywieziono 139 590 osób, co oznacza, że w trakcie drogi ubyły 204 osoby (0,15 % deportowanych). Nie są to liczby potwierdzone, bowiem w żadnym przypadku nie mamy 100% pewności, że podawane w dokumentach szacunki są pełne.

Deportacja lutowa objęła swym zasięgiem przede wszystkim ludność polską. Zsyłano osadników wojskowych (w większości byłych uczestników wojny 1920 roku) oraz służbę leśną, a także uciekinierów z Rosji po wojnie domowej i przejęciu władzy przez bolszewików. Jako osadników potraktowano także liczne rodziny chłopskie, które otrzymały ziemię w ramach parcelacji majątków lub też nabyły ją za pieniądze i nie miały nic wspólnego z polityką osadniczą rządu polskiego. Wśród zesłańców był niewielki odsetek ludności białoruskiej i ukraińskiej, głownie z racji pełnienia przez mężczyzn – „głowy rodzin” służby w gospodarce leśnej: gajowi, straż leśna itp. Wg danych z czerwca 1941 roku Polacy w ww. grupie stanowili 81,68%, Ukraińcy 8,76%, Białorusini 8,08%, Niemcy 0,11%, inni 1,37%.

Deportowaną ludność rozlokowano w 115 osadach specjalnych, w Komi ASRR, w północnych obwodach Rosyjskiej Federacyjnej SRR: archangielskim, czelabińskim, czkałowskim, gorkowskim, irkuckim, iwanowskim, jarosławskim, kirowskim, mołotowskim, nowosybirskim, omskim, swierdłowskim i wołogodzkim, w Jakuckiej i Baszkirskiej ASRR oraz Krasnojarskim i Ałtajskim Kraju. Najwięcej osób umieszczono w Komi ASRR (2 191 rodzin), w obwodzie wołogodzkim (1 586 rodzin), mołotowskim (1 773 rodziny), swierdłowskim (2 809 rodzin), omskim (1 422 rodziny) archangielskim (8 084 rodziny) i irkuckim (2 114 rodzin) oraz w Krasnojarskim i Ałtajskim Kraju (odpowiednio 3 279 i 1 250 rodzin). Dzieci do 16 roku życia było nie mniej niż 58 tysięcy, a więc blisko połowa. Wysiedlony kontyngent określono w terminologii NKWD jako spiecpieriesielency-osadniki.

9 kwietnia 1940 roku deportowano do Kazachstanu prostytutki. Z „Zachodniej Białorusi” zebrano ich 307 wraz z 35 dziećmi, z „Zachodniej Ukrainy” przynajmniej 47 (brak danych o ewentualnych dzieciach).

Rankiem 13 kwietnia 1940 roku 51 transportów wywiozło do Kazachstanu 60 667, a wg innych źródeł 61 092 osoby. Z „Zachodniej Białorusi” podlegało deportacji 29 699 osób (8 639 rodzin), deportowano 26 777 osób (8 055 rodzin). Pozostałą grupę, ok. 34 tysięcy osób, stanowili mieszkańcy „Zachodniej Ukrainy”. 15 kwietnia Ławrientij F. Canawa (właśc. nazwisko Dżanżgawa) – szef NKWD Białoruskiej SRS – informował, iż z Białorusi deportowano 28112 osób, natomiast z końcowego meldunku Iwana Sierowa – ludowy komisarz spraw wewnętrznych Ukraińskiej SRS – z 14 kwietnia wiadomo, że z zachodnich obwodów Ukrainy deportowano 31 332, a zatem w sumie 59 444 osób. Wśród deportowanych odsetek Polaków wynosił ok. 69 %, Białorusinów ok. 13 %, Ukraińców ok. 12 %, Żydów ok. 4 %, Rosjan ok. 1,5 %. W stosunku do 59,5 tys. deportowanych dawało to 41,1 tys. Polaków, 7,7 tys. Białorusinów, 7,1 tys. Ukraińców, 2,4 tys. Żydów, 0,9 tys. Rosjan. Rozmieszczono ich zgodnie z dyrektywami NKWD w Północnym Kazachstanie, w obwodach: aktiubińskim, akmolińskim, kustanajskim, pietropawłowskim, karagandzkim, semipałatyńskim, pawłodarskim i północnokazachstańskim. Kilka tysięcy osób skierowano też do obwodu czelabińskiego. Wyjątkowo duży, ze względu na wysiedlanie rodzin „wrogów ustroju”, był w tym przypadku odsetek kobiet i dzieci. Wynosił on nawet 65-70% całości transportów.

Zesłańców kwietniowych w terminologii NKWD określono mianem administratiwno-wysłannyje. Wyznaczono też formalnie czas trwania ich zsyłki, który wynosić miał 10 lat. Jak wynika z raportów władz kazachskich 35 528 deportowanych wysłano do pracy w kołchozach, 17 900 do pracy w sowchozach, zaś grupę ok. 8 tysięcy osób do pracy przy budowie linii kolejowych i dróg oraz do kopalni złota (Majkain Zołoto w obwodzie pawłodarskim). Większość zesłanych pochodziła z miast i nie była przygotowana do ciężkiej, fizycznej pracy polowej, jaka stała się ich udziałem, dlatego też śmiertelność w tej grupie osób była szczególnie wysoka. Dokładny skład narodowościowy zesłanych w trybie administracyjnym nie jest dziś nadal możliwy do ustalenia. Wiadomo jednak, głównie na podstawie wspomnień i pamiętników z tego okresu, że wśród deportowanych przeważała ludność narodowości polskiej. Znaczny odsetek stanowiła także ludność żydowska. Wśród zesłanych znajdowały się rodziny ukraińskie i białoruskie.