Inne akcje przesiedleńcze z Kresów Wschodnich

Zanim to nastąpiło na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną przystąpiły do działania specjalne grupy operacyjne, które miały dokonać likwidacji dotychczasowego aparatu państwowego i zastąpić go nowymi organami władzy państwowej (przy współudziale i wydatnej pomocy ze strony komunistycznych funkcjonariuszy partyjnych), a także oczyścić zajęte tereny z „obcych klasowo i niepewnych politycznie elementów”. Wspierać też miały ludność ukraińską i białoruską w „rozprawie ze znienawidzonymi wrogami ludu”. Z chwilą powołania struktur NKWD rozwiązały się, zaś wszystkich aresztowanych przekazały do dyspozycji oficerów śledczych. Powstały też Wydziały Kolejowo-Transportowe (Dorożno-transportnyje otdieła, DTO) NKWD: Białostocki, Brzesko-Litewski Kowelski i Lwowski – odpowiedzialne za siatkę linii kolejowych i podległe bezpośrednio Głównemu Zarządowi Bezpieczeństwa Państwowego (Gławnoje uprawlenije gosudarstwiennoj biezopasnosti, GUGB) NKWD ZSRS. Aresztowania i śledztwa prowadziły także Wydziały Specjalne (Osoboje otdieła, OO) GUGB NKWD ZSRS Kijowskiego i Białoruskiego (od 1940 – Zachodniego) Specjalnych Okręgów Wojskowych (Osoboje wojennyje okrugi, OWO).

Aresztowanie i uwięzienie rozpoczynało wielomiesięczny etap śledztwa i przesłuchań. Efektem końcowym był wyrok opiewający na trzy, pięć, osiem lub (w wyjątkowych przypadkach) 10 lat obozów pracy poprawczej wydawany głównie przez OSO – wyrokujący w trybie administracyjnym sąd organów bezpieczeństwa państwowego, utworzony 10 lipca 1934. Przewodniczącym OSO był z urzędu ludowy komisarz spraw wewnętrznych, zaś członkami jego współpracownicy. W posiedzeniach powinien był uczestniczyć prokurator ZSRS lub jego zastępca oraz przedstawiciel KC WKP(b). OSO miało prawo wydawać wyroki do 10 lat pozbawienia wolności, nie mogło natomiast wydawać wyroków śmierci, które zastrzeżone były dla sądów. Wyroki odczytywane były w więzieniu, bądź w obozie. Można je było przyjąć do wiadomości i podpisać lub nie. Sprawy przekraczające uprawnienia OSO rozpatrywane były przez sądy. Rozprawa prawie zawsze trwała kilka, góra kilkanaście minut, choć zapadały na takich posiedzeniach nawet kary śmierci. Te jednak wykonywane były w dość rzadkich przypadkach. Najczęściej, bez wiedzy skazanego, występowano z prośbą o łaskę, która była uwzględniania, a karę zamieniano na wieloletni pobyt w łagrach.

Jak wynika z danych sowieckich, w całym okresie okupacji (1939 – 1941) na karę śmierci skazano 1 208 osób, z czego 267 skazały OO NKWD ZSRS Białoruskiego Okręgu Wojskowego i Kijowskiego Okręgu Wojskowego, zaś 941 UNKWD i DTO NKWD ZSRS „Zachodniej Białorusi” i „Zachodniej Ukrainy”. Wyroków powyżej 10 lat, a więc z dużym prawdopodobieństwem będących aktem łaski wobec skazanego na śmierć, było 76. Do tego doliczyć należy skazanych na śmierć decyzją Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 – zamordowanych w zbrodni katyńskiej. W sumie będą to co najmniej 26 984 osoby, z których bez wątpienia zgładzono 21 857 osób. 14 552 stanowili jeńcy obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku, pozostałe 7 305 osoby rozstrzelane w innych obozach i więzieniach „Zachodniej Ukrainy” i „Zachodniej Białorusi”. Do tego doliczyć trzeba więźniów – ofiary „dróg śmierci” (mordowanych na miejscu i ewakuowanych z więzień sowieckich na Kresach – po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej), którzy straceni zostali na podstawie specjalnych decyzji z czerwca 1941 o oczyszczaniu więzień.

Obywatele polscy skazywani byli z tzw. „szczególnej części” kodeksu karnego Rosyjskiej Federalnej SRS z 1936, z art. 58, w skład którego wchodziło kilkanaście podpunktów: kontrrewolucja (pkt. 1), powstanie zbrojne lub napaść w celach kontrrewolucyjnych (pkt. 2), kontakty w celach kontrrewolucyjnych (pkt. 3), pomoc międzynarodowej burżuazji (pkt. 4), nakłanianie obcego państwa do wojny z ZSRR (pkt. 5), szpiegostwo (pkt. 6), podkopywanie gospodarki państwowej, handlu, transportu itp. (pkt. 7) terror (pkt. 8), akty niszczycielskie dokonywane w celach kontrrewolucyjnych wobec linii kolejowych, środków łączności itp. (pkt. pkt. 9), antysowiecka agitacja i propaganda (pkt. 10), jakakolwiek działalność zmierzająca do popełnienia przestępstwa o charakterze kontrrewolucyjnym (pkt. 11), nie doniesienie o planowanym lub popełnionym przestępstwie kontrrewolucyjnym (pkt. 12), walka z międzynarodowym ruchem robotniczym lub, jak kto woli, kontrrewolucja historyczna (pkt. 13) i sabotaż kontrrewolucyjny (pkt. 14). Dodatkowo w ramach OSO skazywani byli za tzw. przestępstwa literowe: podejrzenie o szpiegostwo (podozrienije w szpionaże, PSz), kontakty prowadzące do podejrzenia o szpiegostwo (swiaz’ wiestujuszczaja podozrienije w szpionaże, SWPSz), antysowiecka agitacja (antisowietskaja agitacyja, ASA), element antysowiecki (antysowietskij elemient, ASE), socjalnie niebezpieczny element (socyalno-opasnyj elemient, SOE), socjalnie szkodliwy element (socyalno-wriednyj elemient, SWE), element szczególnie niebezpieczny (obszczestwienno opasnyj elemient, OOE), członkowie rodziny osoby skazanej w jednej z ww. kategorii (czlen siemji, CzS).

                

Materiał wystawy

Dokumenty źródłowe: