Geneza i historia stosunków polsko-indyjskich

Na kwestię pobytu Polaków w Indiach podczas II wojny światowej warto spojrzeć w szerszym kontekście ówczesnych i wcześniejszych stosunków polsko-indyjskich. Zacząć należy od najbardziej oczywistego faktu: Indie nie były wówczas niepodległym państwem czy państwami, ale obszarem pod władzą brytyjską. Obecność brytyjska w Indiach zaczęła się od handlu, gdy w wieku XVII powstała i przybyła na subkontynent angielska Kompania Wschodnioindyjska (East India Company). W wieku XVIII handel przerodził się stopniowo w całkowity podbój. Dla wielu historyków cezurę stanowi tutaj rok 1757, w którym po bitwie pod Plassey Kompania samodzielnie opanowała w całości pierwszą większą prowincję Indii – Bengal. Do połowy wieku XIX pod władzą lub wpływami Kompanii pozostawał praktycznie cały subkontynent. W roku 1858, po powstaniu sipajów, Kompania Wschodnioindyjska została zlikwidowana, a władzę nad Indiami przejęła bezpośrednio Wielka Brytania. Rząd kolonialny w Indiach (w Kalkucie, następnie w New Delhi) podlegał zatem rządowi Zjednoczonego Królestwa w Londynie, co wyrażało się w samej nazwie najwyższego urzędnika w Indiach – był nim wicekról, a zatem namiestnik monarchów brytyjskich. Ergo – Indie nie miały własnej polityki zagranicznej, była ona zależna od brytyjskiej racji stanu i decyzji podejmowanych w Londynie. Nie inaczej wyglądało to podczas rozstrzygania losów Polaków opuszczających w latach 40. XX wieku Związek Sowiecki. Równocześnie jednak pamiętać należy, iż nie całe Indie znajdowały się pod bezpośrednią władzą brytyjską. Tak było w wypadku 2/3 terytorium subkontynentu (Indie Brytyjskie, British India), jednakże pozostałą część obszaru stanowiły tzw. księstwa (princely states), czyli państewka, których monarchowie podlegali Koronie w kluczowych kwestiach – takich jak polityka zagraniczna czy obronność – ale posiadali jednak pewną dozę autonomii, np. sami pobierali podatki, mieli więc własne fundusze. Na marginesie dodać można, iż określenie ,,książę’’ (prince) zgodne było z brytyjskim punktem widzenia i służyło wykazaniu podległości indyjskich władców Koronie; sami władcy używali wobec siebie tradycyjnych, prekolonialnych tytułów, takich jak np. maharadża (,,wielki król’’), świadczących o tym, iż uznawali się za udzielnych monarchów. Fakt istnienia ,,księstw’’, pozornie bez znaczenia dla dziejów Polski, okazał się mieć jednak fundamentalne znaczenie podczas exodusu Polaków z ,,nieludzkiej ziemi’’.

Jeśli zatem przed wyzwoleniem Indii (które uzyskały niepodległość w 1947 roku) mówi się o stosunkach polsko-indyjskich, to – poza okresem goszczenia na subkontynencie polskich wygnańców – miały one głównie charakter kontaktów kulturalnych i naukowych.

                








Materiał wystawy

Mapy:



Dokumenty źródłowe:



Fotografie: